Plagen op je olijfboom: herken de boosdoener en grijp direct in

Op een olijfboom (Olea europaea) in een pot gaat het bij ongedierte bijna altijd om één van deze drie: dopluis of schildluis, spintmijt of de olijfknopmijt. Alle drie zuigen ze plantensap op. Geen van hen knaagt gaten in het blad.

De landbouwvoorlichting van de North Carolina State University meldt dat de olijfboom geen ernstige plagen of ziektes kent en dat schildluis of dopluis voor overlast kan zorgen. Het is het enige insect dat de informatiefiche noemt.

Klassieke overzichten van olijfplagen noemen vaak de olijfvlieg, motten, snuitkevers en bastkevers. Dat zijn plagen uit de boomgaard. Die hebben vruchten of grote plantages nodig om te overleven, dus die kom je op je balkon of terras niet snel tegen.

Welke plaag zit er op jouw olijfboom?

De juiste diagnose hangt af van wat je ziet en waar je het ziet. Inspecteer als eerste de onderkant van de bladeren en de overgang van blad naar tak, want daar zitten deze sapzuigers meestal stil.

Twee vuistregels voorkomen een foute diagnose. Vind je plakkerig blad zonder zichtbare insecten, dan zitten ze er wel degelijk en moet je beter onderop kijken. En zie je gaten of rafelige randen in het blad? Dan is het geen van deze drie, want sapzuigers kunnen niet kauwen.

Twijfel je tussen beestjes die op elke kamerplant kunnen opduiken? In onze gids over plagen bij kamerplanten zetten we de zes meest voorkomende soorten op een rij.

Waarom de klassieke plagenlijst niet klopt voor jouw potplant

De olijfvlieg is de ernstigste plaag in olijfgaarden in Californië en het Middellandse Zeegebied. Ze kan niet overleven op een plant die geen vruchten draagt. De voorlichtingsdienst van de Universiteit van Florida meldt dat de larve zich uitsluitend in de vrucht ontwikkelt. Zonder olijven is de cyclus niet compleet.

De olijfmot, olijfsnuitkever en bastkever hebben massa nodig. Dit zijn plagen uit dichtbegroeide boomgaarden, en de gangbare bestrijding is puur landbouwkundig: de grond omploegen, snoeihout verbranden of feromoonvallen ophangen. Daar heb je bij een plantenbak niets aan.

Wat overblijft, zijn de sapzuigers. En de olijfboom heeft een eigenschap die je zoektocht beïnvloedt: de onderkant van het blad is zilverwit en behaard. De gids van North Carolina State University beschrijft het blad dan ook als grijsgroen vanboven en zilverachtig behaard vanonder. Juist daar verschuilen deze beestjes zich, en op zo'n viltige laag vallen stipjes, eitjes en webjes amper op. Kijk altijd tegen het vensterlicht in en pak er zo nodig een loep bij.

Schild- en dopluis: de grootste kanshebbers op een potplant

Er duiken twee soorten schilddragende luizen op bij olijven, die je zo uit elkaar houdt. Dopluizen en schildluizen zitten muurvast, lijken op bruine dopjes op de tak en veeg je niet zomaar met je vinger weg. Wolluis daarentegen is wit, zacht en wrijf je moeiteloos fijn.

De klassieke soort op de olijfboom is de zwarte olijfschildluis (Saissetia oleae). De University of California beschrijft het volwassen vrouwtje als volgt: ongeveer 5 mm groot, donkerbruin tot zwart, met een H-vormige richel op de rug. Die richel onderscheidt een dopluis van een bladknop.

Het eerste signaal is bijna nooit het insect zelf. Het is de honingdauw, de suikerachtige vloeistof die de schildluis uitscheidt en die bladeren en de grond plakkerig maakt. Mieren die langs de stam omhoog en omlaag lopen zijn net zo'n waarschuwing. De voorlichtingsdienst van Florida beschouwt mieren op de olijfboom als een indicator dat er schildluis op de plant zit.

Twee situaties verklaren waarom je olijfboom ermee te maken krijgt. De eerste is een te dichte kroon. Diezelfde bron uit Californië meldt dat de zwarte olijfschildluis dol is op dichte, ongesnoeide takken. In een luchtige, goed uitgedunde kroon overleven ze amper. De tweede aanleiding is de verhuizing naar binnen.

Buiten brengt de schildluis één generatie per jaar voort. In een verwarmde binnenruimte plant ze zich volgens de Royal Horticultural Society het hele jaar door voort. De olijfboom bij kou naar binnen halen verandert de kalender van het insect, niet die van de plant.

Niet elke dopluis vraagt om ingrijpen. De RHS raadt aan om kleine aantallen op een gezonde plant gewoon met rust te laten. Zie je een rond gaatje in het schildje? Dan is er al een parasitaire sluipwesp uit gekropen; de universiteit in Florida gebruikt die openingen bij plaagmonitoring. Een doorboord schildje is een dode luis.

Tijd voor actie is het pas wanneer de schildjes aaneengesloten rijen vormen, de honingdauw van de plant druipt of de groei volledig stagneert. Hoe je ze stap voor stap aanpakt lees je in ons artikel over dopluis en schildluis bestrijden, en dezelfde methode werkt prima tegen wolluis op planten.

Mijten: twee totaal verschillende beestjes

Er kunnen twee soorten mijten op je olijfboom opduiken, en die vragen om een tegenovergestelde aanpak. Het verschil zit in het web.

De gewone spintmijt (Tetranychus urticae) veroorzaakt fijne gele spikkels aan de bovenkant van het blad en weeft ragdunne spinsels tussen blad en stengel. Ze zijn kleiner dan een millimeter en verblijven op de onderzijde. De RHS omschrijft beide kanten: vage vlekjes bovenop, en onderop de mijten met lege eierhulsjes, zichtbaar met een loep van tien keer vergroting.

De temperatuur bepaalt hun snelheid. Bij 10 °C duurt de levenscyclus van de spintmijt ongeveer 55 dagen; bij 21 °C duurt dit 12 dagen. Die meting is afkomstig van de RHS zelf. Daarom vermenigvuldigt een populatie die op een koud balkon nauwelijks opviel zich vier keer zo snel in een verwarmde kamer.

Eén keer behandelen haalt daarom weinig uit. De eitjes doorstaan vaak wat de volwassen mijten doodt. Bovendien zorgt de zilveren beharing onderop het blad ervoor dat menigeen alleen de bovenkant besproeit en de beestjes mist. Ons behandelplan van drie weken tegen spint pakt beide problemen aan.

De tweede is de olijfknopmijt (Oxycenus maxwelli). Hij is te klein om zonder loep te zien en maakt geen enkel spinsel. Het signaal is vervorming: kromgetrokken jonge bladeren in de vorm van een sikkel, bloemknoppen die donker worden en afvallen, en korte scheuten. De Universiteit van Californië meldt dat deze plaag in de regel geen ernstig probleem is.

Kromgetrokken blad zonder spinsel en zonder plaklaag hoef je niet te behandelen. Kijk eerst rustig hoe de volgende scheuten uitlopen.

Wat lijkt op een plaag, maar het niet is

Roetdauw is die zwarte, fluweelachtige schimmel die op honingdauw groeit. Het is zelf geen plaag en tast het weefsel van het blad niet aan. Volgens de University of Florida brokkelt roetdauw vanzelf af zodra de luizen zijn verdwenen. De zwarte aanslag wegschrobben zonder de luizen aan te pakken levert dus niets op.

Die zilverachtige gloed onderop het blad hoort gewoon bij de boom. Het zijn piepkleine schubhaartjes waarmee de olijf vochtverlies tegengaat. Het is geen infectie en je veegt het er niet af.

Vliegen er kleine zwarte beestjes op uit de aarde als je water geeft? Dat is geen plaag van de boom zelf, maar rouwvliegjes. Die wijzen op potgrond die veel te lang nat blijft. De oplossing zit in je pot en drainage, niet in het behandelen van de kruin: ontdek de juiste potgrond voor je olijfboom.

Gele bladeren of plotselinge bladval komen bij potolijven zelden door beestjes. Vaak zijn gietfouten of tocht de boosdoeners. In onze verzorgingsgids voor de olijfboom lichten we de vier meest voorkomende oorzaken toe.

Olijfknopentuberculose is een bacterie (Pseudomonas savastanoi), geen insect. Ze vormt ruwe gallen van 1 tot 5 cm op de takken en dringt binnen via wonden: snoeiwonden, bladlidtekens of scheuren door de kou. De Universiteit van Californië geeft de preventieve maatregel die past bij een potplant: snoeien bij droog weer en de snoeischaar tussen de snedes door ontsmetten.

Wanneer weggooien de enige optie is

In één specifiek geval kun je de plant echt beter afvoeren, al heeft dat niets met insecten te maken.

Verticilliumverwelking is een schimmel die in de bodem leeft. Het signaal is een hele tak die aan het begin van het groeiseizoen plotseling verwelkt, terwijl de rest van de plant er normaal blijft uitzien. De interne verkleuring van het hout, die de ziekte bij andere gewassen verraadt, verschijnt bij de olijfboom vaak niet, aldus de Universiteit van Californië.

Eenmaal in de plant valt deze schimmel niet meer betrouwbaar te bestrijden. Bovendien blijven de sporen meer dan dertig jaar in de bodem overleven, aldus dezelfde onderzoekers uit Californië.

Bij een olijf in pot heb je een uitweg die een fruitteler niet heeft. De aarde gooi je direct in de vuilnisbak, en je plant er nooit meer een olijfboom in. Voer de grond samen met de plant af en ontsmet de pot grondig voordat je hem opnieuw gebruikt.

Voor schildluis en spint geldt het tegenovergestelde. Die zijn nooit een reden om de boom zomaar op te geven, hoe verzwakt hij er ook uitziet. Zelfs een olijfboom die bijna al zijn bladeren kwijt is loopt gewoon weer uit zolang de takken vanbinnen groen zijn.

Wat je binnen 48 uur moet doen

Vier concrete stappen werken voor alle drie de gevallen, op voorwaarde dat je de juiste volgorde aanhoudt.

1. Isoleer de plant. Zet de olijfboom direct weg van je andere planten, bij voorkeur in een andere kamer. Luizen en mijten stappen razendsnel over als bladeren elkaar raken.

2. Reinig met de hand en controleer de onderkant. Met een vochtige doek over de takken en onderzijde van de bladeren haal je het leeuwendeel van een beginnende plaag al weg. Dat kun je nu direct doen.

3. Snoei de kruin open. Knip dicht op elkaar staande takken binnenin de kroon weg. De University of California verkiest snoeien voor meer luchtcirculatie boven chemische bestrijding van dopluis. Het is de enige stap die de onderliggende oorzaak wegneemt.

4. Controleer over zeven dagen opnieuw. Wat je hebt weggeveegd bevatte vrijwel zeker nog geen eitjes. Een week later nog een keer nalopen hoort gewoon bij het proces en betekent niet dat je eerste ingreep mislukt is.

Weet je na deze stappen nog niet zeker wat er op je blad zit? Maak dan een scherpe foto van de onderkant van een aangetast blad. Bloom herkent de plantensoort via de camera in de gratis versie en stelt diagnoses via Premium. De app is beschikbaar voor iPhone en iPad.

Veelgestelde vragen

Wat is olijfdopluis?

Het is een sapzuigend insect dat bewegingloos onder een hard schildje op de takken leeft. Op olijfbomen gaat het meestal om de zwarte olijfdopluis (Saissetia oleae). Het volwassen vrouwtje is zo'n 5 mm groot, donkerbruin tot zwart en heeft een H-vormige richel op haar rug. Ze scheidt een zoete, kleverige vloeistof uit die je plant plakkerig maakt.

Wat vreet er aan de bladeren van mijn olijfboom?

Zitten er duidelijke happen of gekartelde randen in het blad, dan is het geen van de bekende potplagen. Dopluizen, spint en witte vlieg zuigen uitsluitend sap en eten geen weefsel. Gaten in een olijfboom buiten wijzen meestal op een toevallige rups of snuitkever, die je er gewoon met de hand af kunt plukken.

Mag ik alcohol 70% gebruiken op een olijfboom?

Plaatselijk kan dat prima: met een wattenstaafje gedrenkt in alcohol stip je individuele schildjes heel gericht aan. De hele plant ermee besproeien is riskant en veroorzaakt bladverbranding in de zon. Test het altijd eerst op een enkel blad en wacht een dag af.

Wat is het beste bestrijdingsmiddel voor een olijfboom in pot?

Begin met een maatregel zonder gif. De University of California raadt aan om de kroon open te snoeien als primaire aanpak tegen dopluis. Daarna werken middelen op basis van kaliumzepen of minerale olie prima door contactwerking. Breedspectrum insecticiden bewaar je voor het allerlaatste redmiddel, want die doden ook nuttige natuurlijke vijanden.

Wat je nu kunt doen

Stel eerst vast wat er zit voordat je naar een middel grijpt: van de drie meest voorkomende plagen vereist er eentje helemaal geen behandeling. Kijk altijd met tegenlicht naar de onderzijde van de bladeren. Voelt het blad plakkerig zonder dat je beestjes spot, dan zitten ze er wel en heb je nog niet goed genoeg gezocht.

En blijkt het schild- of dopluis te zijn? Dun dan eerst de kroon van je olijfboom uit voor je naar het tuincentrum rijdt.