Plagen bij chrysanten: herkennen en bestrijden

Plagen bij chrysanten herken je aan de plek waar het symptoom zichtbaar is: op de knop, aan de onderkant van het blad, binnenin het blad of op de bloem. Bladluis, spint en trips komen voor op alle lijsten met chrysantenplagen van de geraadpleegde voorlichtingsdiensten. Zo'n voorlichtingsdienst is de adviesdienst van een universiteit. Het merendeel bestrijd je met een waterstraal, insectendodende zeep en het wegknippen van de aangetaste delen. Drie problemen kunnen je dwingen de pot weg te gooien: een virus dat tripsen overbrengen, witte roest bij een zware aantasting en bonte spintmijt bij een ernstige plaag.

Een massa zwarte beestjes op de knoppen betekent niet dat je de hele plant moet afknippen. Het is bijna altijd bladluis, en de eerste behandeling is om de 2 dagen afspoelen met een waterstraal, minstens 3 keer. Alleen knoppen die al droog en bruin zijn, haal je weg.

Er zijn twee typen chrysanten, en de plagen verschillen per type. De potchrysant, die bloeiend wordt verkocht bij bloemisten en supermarkten, heeft meer last van bladluis, spint, trips en witte vlieg. De tuinchrysant, geplant in borders, krijgt daarnaast te maken met rupsen, slakken en een microscopisch aaltje dat via het blad binnendringt.

Korte samenvatting:

• Zwarte of groene beestjes opeengehoopt op de knop en de nieuwe scheut: bladluis. Spoel om de 2 dagen af met een waterstraal, minstens 3 keer.

• Blad met gele stipjes en fijn spinsel aan de onderkant: bonte spintmijt. Isoleer de pot en was de onderkant van de bladeren.

• Bloemblaadjes met witte vlekken en een knop die niet opengaat: trips. Knip de aangetaste bloemen af en controleer of de bladeren kringen, lijnen of mozaïekvlekken vertonen, wat tekenen van een virus zijn.

• Lichte, kronkelende gangen binnenin het blad: mineervlieg. Pluk de bladeren met gangen af.

• Een wolkje witte insecten als je de plant beweegt: witte vlieg. Gebruik gele vangplaten om te zien hoeveel het er zijn en was de onderkant van het blad.

• Gaten in het blad en de bloem, met uitwerpselen of een slijmspoor: rups of slak, bijna uitsluitend in de tuin. Raap ze met de hand weg.

• Wit poeder bovenop het blad: meeldauw, een schimmel en geen plaag. Verwijder de aangetaste bladeren en zorg voor afstand tussen de potten.

Beslissingstabel: waar zit het symptoom en op welke plaag wijst het?

Echte meeldauw (wit poeder) en witte roest (crèmekleurige puistjes aan de onderkant) zijn schimmels en lijken op plagen. Ze staan verderop in het gedeelte over ziekten, samen met grauwe schimmel en de bladnematode.

Pot van de bloemist of tuin: plagen verschillen per plek

De potchrysant wordt gekweekt om in de pot te bloeien en wordt het hele jaar door al bloeiend verkocht. Het informatieblad van de NC State Extension over de chrysant (Chrysanthemum × morifolium) noemt bladluizen, tripsen, mijten en netwantsen als incidentele problemen. De netwants is een insect dat het sap uit het blad zuigt.

Binnenshuis en op de gesloten veranda bevordert de stilstaande, warme lucht witte vlieg en spint. De RHS omschrijft de kaswittevlieg als een plaag van kamer- en kasplanten, die op deze plekken het hele jaar door actief is.

In het bloemperk komen de bodemplagen erbij. De Clemson Extension beschrijft het bladaaltje bij de tuinchrysant. Naaktslakken en rupsen tasten de plant aan die in het perk staat, en de naaktslak vreet 's nachts.

Bladluis: zwarte beestjes op de knop en de nieuwe scheut

Bladluis is de meest voorkomende oorzaak van zwarte beestjes die zich ophopen op de knop van de chrysant. De chrysantenluis (Macrosiphoniella sanborni) is donkerbruin tot zwart, volgens Clemson. Andere soorten die de plant aantasten zijn groen of roze, zoals de groene perzikluis (Myzus persicae), die het landbouwproefstation van Connecticut noemt.

Bladluizen verzamelen zich op jonge scheuten, aan de onderkant van bladeren, op knoppen en op bloemen die opengaan. Het nieuwe blad groeit krom of opgerold, de plant stopt met groeien en er ontstaat een plakkerige vloeistof. Op die vloeistof groeit een zwart poeder, roetdauw (een schimmel die de plant niet zelf aantast, maar het blad bedekt). Bladluizen dragen ook virussen over.

De behandeling volgens Clemson voor chrysanten, op volgorde:

1. Was de plant met een krachtige waterstraal, gericht op de onderkant van de bladeren en de knoppen. Herhaal dit om de 2 dagen, minstens 3 keer.

2. Spaar de natuurlijke vijanden van de bladluis, zoals lieveheersbeestjes: vermijd insecticiden die deze insecten doden.

3. Als de bladluis na 3 wasbeurten terugkomt, gebruik dan insectendodende zeep of tuinbouwolie (olie voor planten, verkrijgbaar in winkels), volgens het etiket. Bevochtig alleen de delen met bladluis om de lieveheersbeestjes te sparen.

Knip een hele tak pas af als deze verdord is. Een bruine, verschrompelde knop gaat niet meer open; die knoppen kun je met de hand weghalen. De rest van de plant herstelt zodra de bladluis verdwenen is. De waterstraal verwijdert bladluizen ook van andere kamerplanten, zoals te zien is in de gids over bladluis op planten.

Bonte spintmijt: lichte stipjes en fijn spinsel onder het blad

De bonte spintmijt (Tetranychus urticae) is een spinachtige (verwant aan de spin) van minder dan 1 mm die het blad aan de onderkant leegzuigt. Hij veroorzaakt duizenden gele stipjes aan de bovenkant en een fijn spinsel op de knoppen, stengels en onderkant van de bladeren. Clemson meldt dat de schade gewoonlijk onderaan begint en dat de populatie explodeert bij warm en droog weer.

Kijk om dit te controleren met een vergrootglas naar de onderkant van een blad met stipjes: de spintmijt is te zien als bewegende puntjes dicht bij het spinsel. Een blad met zwarte stipjes zonder spinsel kan wijzen op trips: controleer de beslissingstabel.

Zet de pot op dezelfde dag dat je het spinsel ontdekt weg van andere planten. Volg daarna de behandeling van Clemson voor spint op chrysanten:

1. Was de bladeren met een krachtige waterstraal, met speciale aandacht voor de onderkant, minstens 3 keer.

2. Knip takken met zwaar spinsel en verdroogde bladeren af en gooi ze weg in een afgesloten zak.

3. Gebruik aan het begin van de plaag insectendodende zeep en maak de onderkant van alle bladeren nat.

Neemolie en insectendodende zeep werken niet als het middel de spintmijt niet raakt. Beide doden alleen de spintmijten waarmee ze in aanraking komen en hebben geen nawerking zodra ze opgedroogd zijn. Eitjes overleven de behandeling bovendien, waardoor er na het aanbrengen een nieuwe generatie uitkomt. Daarom moet de behandeling herhaald worden en moet de onderkant van elk blad nat worden.

Niemand heeft een exact punt vastgesteld waarna een chrysant niet meer herstelt. Wanneer het spinsel de toppen bedekt en de meeste bladeren droog en breekbaar zijn, gooi je de pot weg in een gesloten zak: dit beschermt de overige planten. Een potchrysant wordt meestal al bloeiend verkocht, en een nieuwe pot kost minder dan het verlies van de rest van je plantencollectie. De bonte spintmijt, ook wel bekend als spintmijt, tast veel kamerplanten aan. Daarom gaat isolatie vóór behandeling.

Trips: gevlekte bloemen en knoppen die niet opengaan

Tripsen zijn smalle insecten van maximaal 2 mm met gerafelde vleugels, die aan de bloem en het blad schrapen om sap op te zuigen. Op het bloemblad beschrijft de RHS witte vlekken waar de kleur is verdwenen. Bij een zware aantasting gaat de knop niet eens open. Op het blad verschijnen zilverkleurige plekken met zwarte stipjes, wat de uitwerpselen van het insect zijn.

Trips is moeilijk te zien. De RHS adviseert om de bloem of tak boven een wit vel papier uit te schudden en met een vergrootglas te kijken naar de stipjes die vallen. De Californische trips (Frankliniella occidentalis) is een van de soorten die de RHS noemt bij de chrysant.

Het grootste risico van trips is het virus. Het chrysantenstengelnecrosevirus is volgens de EPPO aangetroffen in São Paulo en Minas Gerais, op chrysant en tomaat. In een test uit 2000 bracht de soort Frankliniella schultzei het virus in 78,1% van de gevallen over en F. occidentalis in 65,1%. De tabakstrips (Thrips tabaci) bracht het niet over.

Clemson rekent het tomatenbronsvlekkenvirus, dat tripsen ook overbrengen, tot de chrysantenvirussen. Blad met ringen, lijnen of mozaïekvlekken en dunne, misvormde scheuten zijn tekenen van een virus. Een virus is niet te genezen. Verwijder de hele plant en gooi hem weg in een afgesloten zak, zodat de trips het virus niet naar andere planten verspreidt.

Bij trips zonder virus:

1. Knip de bevlekte bloemen en knoppen af en gooi ze weg in een afgesloten zak.

2. Hang binnenshuis een blauwe vangplaat vlak bij de pot. De RHS raadt vangplaten buiten af, omdat ze veel insecten vangen die geen plaag vormen.

3. Clemson adviseert insectendodende zeep en neemolie tegen trips: spuit het kant-en-klare middel op de insecten volgens de regels in het gedeelte Zeep, neemolie en andere middelen.

Spinosad, een insecticide van bacteriële oorsprong, bestrijdt trips en mineervlieg. Clemson waarschuwt dat het giftig is voor bijen en niet op bloeiende planten mag worden gebruikt. Aangezien een chrysant met trips bijna altijd bloeit, gebruik je hier geen spinosad op.

Mineervlieg: lichte gangen binnenin het blad

De mineervlieg is de larve van een klein vliegje dat in het blad leeft en een tunnel graaft. Clemson beschrijft kronkelende, lichtgroene tot bruine gangen met daarin zwarte stipjes uitwerpselen. Ernstig aangetast blad verdroogt en valt af. De meest genoemde mineervliegsoort bij chrysanten is Chromatomyia syngenesiae; de volwassen vlieg is donker en meet 3 mm.

In Brazilië bestudeerde Embrapa de aantasting door mineervliegen in chrysantenteelten in Ceará, in Boletim de Pesquisa 171 uit 2018. De mineervlieg komt het huis binnen via planten die in commerciële kassen zijn gekweekt, zoals het landbouwproefstation van Connecticut meldt.

De behandeling thuis is simpel: pluk de bladeren met gangen af, gooi ze weg en raap afgevallen blad uit de pot. De mineervlieg doodt een chrysant zelden, en de plant blijft gewoon doorbloeien.

Witte vlieg: een wit wolkje wanneer je de plant beweegt

De witte vlieg is een wit insect van 1,5 mm dat onderop de bladeren leeft en in een wolk opvliegt zodra je de plant aanraakt. De RHS rekent de chrysant tot de planten die door de kaswittevlieg worden belaagd. Ze scheidt dezelfde plakkerige vloeistof af als bladluizen, waardoor het blad vergeelt en er roetdauw op groeit.

Voor in huis en op het balkon:

1. Hang een gele vangplaat boven de pot. De RHS waarschuwt dat deze laat zien hoeveel vliegen er zijn, maar de plaag niet uitroeit.

2. Zet elke nieuwe plant apart van de rest en controleer de onderkant van de bladeren voordat je ze bij elkaar zet. Volgens de RHS komt witte vlieg het huis binnen via nieuw aangeschafte planten.

3. Was de onderkant van de bladeren met een waterstraal en pluk sterk vergeelde bladeren af.

Neemolie en insectendodende zeep werken tegen witte vlieg, aldus Clemson, met dezelfde voorwaarde als bij spint: ze werken alleen op het insect dat ze daadwerkelijk raken.

Rupsen en slakken: aangevreten blad en bloemen

Gaten in het blad en in de bloem wijzen bijna altijd op rupsen of slakken, en vrijwel uitsluitend bij tuinchrysanten. De rups laat donkere uitwerpselen achter op de bladeren en de bloemblaadjes. Naaktslakken en huisjesslakken laten een glanzend slijmspoor achter en vreten 's nachts, aldus de RHS.

Pluk rupsen aan het eind van de middag met de hand weg. Bt (Bacillus thuringiensis, een bacterie die alleen de larven van motten en vlinders aanpakt) werkt bij kleine rupsen. Clemson adviseert om Bt aan het eind van de middag of op een bewolkte dag toe te passen volgens het etiket, omdat de zon het product afbreekt. Bt bereikt de rups niet meer als deze al in de stengel is gekropen.

Voor slakken raadt de RHS aan om op een vochtige avond met een zaklamp te zoeken en ze met de hand weg te vangen. Geef 's ochtends water in plaats van 's avonds: natte grond in de avond maakt het voor slakken makkelijker om tevoorschijn te komen.

Ziekten die lijken op plagen bij chrysanten

Vier problemen bij chrysanten lijken op een plaag: drie schimmels en één microscopisch aaltje.

Meeldauw. Het is een wit poeder bovenop het blad en soms op de stengel. Zwaar aangetast blad wordt bruin en verschrompelt, aldus het landbouwproefstation van Connecticut. Meeldauw is een schimmel die zich verspreidt bij warm en vochtig weer en bij te dicht op elkaar staande potten, en minder water geven lost het niet op. Verwijder de aangetaste bladeren in een plastic zak. Zet de potten zover uit elkaar dat de bladeren elkaar niet raken, zodat de lucht kan circuleren. Fungicide is volgens dezelfde bron over het algemeen niet nodig.

Witte roest. De schimmel Puccinia horiana veroorzaakt ingezonken gele vlekken op de bovenkant van het blad. Aan de onderkant verschijnen verheven, crèmekleurige puisten die later wit worden. De RHS meldt dat de ziekte zich via de lucht verspreidt en via geïnfecteerde stekken in het Verenigd Koninkrijk terechtkwam. Koel en vochtig weer, waarbij het blad urenlang nat blijft, bevordert de infectie.

Witte roest is sinds 1995 een quarantaineorganisme in de Verenigde Staten, in Canada en in Mexico, volgens de database van de EPPO. Een quarantaineorganisme is een plaag die de overheid officieel bestrijdt om te voorkomen dat deze binnenkomt of zich verspreidt. In de Europese Unie en in het Verenigd Koninkrijk is de ziekte gereguleerd voor de verkoop van plantgoed, zonder een quarantaineorganisme te zijn. In Brazilië registreert dezelfde database de ziekte als aanwezig.

Thuis adviseert de RHS om bladeren met puistjes weg te plukken en weg te gooien zodra ze verschijnen. Als de plant vol zit met puistjes, is het weggooien van de pot de veiligste optie. De wind verspreidt de sporen, de microscopische cellen van de schimmel, naar andere chrysanten. Geef water op de aarde, zonder de bladeren nat te maken.

Grauwe schimmel. De bloem wordt bruin, voelt papierachtig aan en raakt bedekt met een grijze schimmel. Het station van Connecticut wijst erop dat oude bloemen bij bewolkt en vochtig weer het zwaarst worden getroffen. Knip bloemen weg zodra ze verwelken en maak de bloemen tijdens het water geven niet nat.

Bladnematode. Bruine, wigvormige vlekken die begrensd worden door de nerven verschijnen op de onderste bladeren en trekken omhoog over de plant. Het zijn microscopisch kleine aaltjes die via regen- of gietwater naar het blad zwemmen. Clemson adviseert om de aarde met stro te bedekken en direct op de grond water te geven, zonder het blad te bevochtigen. De aangetaste bladeren gaan samen met de bovenste laag potgrond in de vuilnisbak.

Een gekochte chrysant met plagen: wat te controleren vóór je hem bij de rest zet

De bloemistenchrysant komt uit commerciële kassen, en diverse plagen reizen mee. De mineervlieg en de witte vlieg komen zo het huis binnen, en witte roest verspreidt zich via besmet stekmateriaal. Controleer het volgende voordat je een nieuwe pot bij je andere planten zet:

• de onderkant van 5 of 6 bladeren, onderin en bovenin de plant, op beestjes, spinsel en puistjes;

• de knoppen en toppen van de takken op bladluis;

• de geopende bloemen, uitgeschud boven een wit vel papier, op trips;

• de bladeren tegen het licht in op de gangen van mineervliegen.

Zelfs zonder symptomen houd je de nieuwe pot enkele weken apart en controleer je in die periode wekelijks de onderkant van de bladeren. De RHS adviseert deze periode voor witte roest, die al in het blad kan zitten voor hij zichtbaar wordt, zonder een exact aantal weken te noemen. De meest voorkomende potplagen en hoe je ze herkent, vind je in de gids over plagen bij kamerplanten.

Zeep, neemolie en andere middelen: wanneer werken ze?

Insectendodende zeep en neemolie doden door contact: alleen het insect dat door het middel wordt geraakt, gaat dood. Clemson noemt vier regels om ze te laten werken zonder de plant te verbranden:

• Maak de bovenkant en onderkant van de bladeren en de stengels nat. Insecten die verstopt zitten in opgerold blad ontsnappen.

• Herhaal de toepassing volgens het interval op het etiket, want het middel heeft geen nawerking zodra het is opgedroogd.

• Niet toepassen bij temperaturen boven 32 °C, niet in de felle zon en niet op planten die water tekortkomen.

• Breng het middel vroeg in de ochtend of aan het eind van de middag aan, zodat het langzaam opdroogt.

Clemson raadt zelfgemaakte zeep af, omdat de kans op bladverbranding groter is dan bij een product uit de winkel. De Colorado State University adviseert om het product 1 of 2 dagen voor het besproeien van de rest eerst op een klein deel van de plant te testen.

Systemische insecticiden, die de plant opneemt en naar de bladeren transporteert, zoals imidacloprid, komen voor in Amerikaanse aanbevelingen voor buitenteelt van chrysanten. Deze gids raadt ze niet aan voor potplanten in huis. Tegen bladluis en spint in de pot adviseert Clemson om eerst af te spoelen met water en zeep uit de winkel te gebruiken.

Houdt het planten van chrysanten plagen op afstand?

De chrysant die plagen verjaagt, is een andere soort. Pyrethrum, een natuurlijk insecticide gewonnen uit bloemen, is afkomstig van de Dalmatische chrysant (Tanacetum cinerariifolium), volgens een artikel uit 2016 in het tijdschrift Emerging Infectious Diseases. De potchrysant en de tuinchrysant worden wel aangetast door de plagen uit deze gids.

Pyrethrines zijn een mengsel van 6 stoffen die het zenuwstelsel van het insect verlammen. Deze informatie is afkomstig van het NPIC, het pesticide-informatiecentrum van de Oregon State University. In de zon breekt de helft van een daarvan in 12,9 uur af aan het bodemoppervlak (deze maat heet halfwaardetijd). Pyrethrines zijn zeer giftig voor bijen en vissen. Geen van de bronnen in deze gids heeft onderzocht of een aangeplante chrysant de buurplanten beschermt.

Is de chrysant giftig voor katten en honden?

De chrysant is giftig voor honden, katten en paarden, volgens de ASPCA. De symptomen zijn braken, diarree, kwijlen, coördinatieverlies en huidirritatie. Houd de pot buiten het bereik van honden en katten en bel de dierenarts als deze symptomen optreden.

Wit poeder op het blad en een kat die aan de plant knaagt zijn twee verschillende problemen. Het poeder is meeldauw en bestrijd je door de aangetaste bladeren weg te halen. Het risico voor de kat schuilt in de plant zelf, met of zonder schimmel.

Veelgestelde vragen

Wat zijn die zwarte beestjes op de knoppen van mijn chrysant?

Het zijn bijna altijd bladluizen. De chrysantenluis is donkerbruin tot zwart en troept samen op de knoppen en nieuwe uitlopers. Was de plant om de 2 dagen af met een krachtige waterstraal, minstens 3 keer, gericht op de knoppen. Als het beestje springt of vliegt, controleer dan de tabel: het kan trips of witte vlieg zijn.

Gaan chrysantenplagen over op andere kamerplanten?

Ja. Bladluis, spint, trips en witte vlieg tasten veel kamerplantensoorten aan. Zet de aangetaste chrysant op dezelfde dag dat je de plaag ontdekt weg van andere planten. Controleer de onderkant van de bladeren van omringende potten gedurende 2 weken en was je handen na het aanraken van de aangetaste pot.

Mag je een insecticide op basis van pyrethrine gebruiken op chrysanten?

Dat mag, volgens het etiket, maar pyrethrine doodt elk insect dat het raakt, inclusief lieveheersbeestjes die bladluizen eten. Het is zeer giftig voor bijen, dus gebruik het buiten niet op bloeiende chrysanten. In de zon is de halfwaardetijd van een van de pyrethrinen 12,9 uur aan het bodemoppervlak, aldus het NPIC. Bij bladluis op chrysanten adviseert Clemson om te beginnen met een waterstraal.

Zijn chrysanten bestand tegen plagen?

Nee. De potchrysant krijgt te maken met bladluis, spint, trips, mineervlieg en witte vlieg, en de tuinchrysant trekt daarnaast rupsen, slakken en bladnematoden aan. Door wekelijks de onderkant van de bladeren te inspecteren ontdek je plagen vroegtijdig. Water geven zonder het blad nat te maken en voldoende ruimte tussen potten houden beperkt schimmelziekten.

Twijfel je tussen twee plagen? Fotografeer het symptoom

Maak bij goed licht een duidelijke foto van dichtbij van de onderkant van een aangetast blad en een knop. Bloom (beschikbaar voor iOS) stelt in het Premium-abonnement plantenziekten vast aan de hand van een foto.